Κλινικά Χαρακτηριστικά

• Τα κύρια συμπτώματα της Διαταραχής Ελλειμματικής Προσοχής-Υπερκινητικότητας (ΔΕΠ-Υ) είναι Απροσεξία, Υπερκινητικότητα και Παρορμητικότητα, σε βαθμό μη αναμενόμενο από το αναπτυξιακό επίπεδο του παιδιού.
• Η Υπερκινητική Διαταραχή (ΥΚΔ), αποτελεί τον σοβαρότερο υπότυπο της ΔΕΠ-Υ, που απαιτεί την παρουσία συμπτωμάτων και στους τρεις τομείς συμπεριφοράς, και πρωιμότερη ηλικία έναρξης.
• Αν και κάποια από τα κύρια συμπτώματα της διαταραχής, είναι παρόντα σε όλες τις ηλικιακές ομάδες, τα χαρακτηριστικά της νόσου τείνουν να διαφοροποιούνται με την ηλικία.
• Ο επιπολασμός της ΔΕΠ-Υ είναι 3-4 φορές μεγαλύτερος στα αγόρια από τα κορίτσια. Το φύλο επηρεάζει επίσης και τη φύση των συμπτωμάτων της νόσου.
• Το 75% περίπου των ασθενών με ΔΕΠ-Υ έχουν και άλλες ψυχιατρικές διαταραχές.

Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής - Υπερκινητικότητας (ΔΕΠ-Υ) και η Υπερκινητική Διαταραχή (ΥΚΔ), είναι ψυχιατρικές διαταραχές που χαρακτηρίζονται από επίπεδα Απροσεξίας, Υπερκινητικότητας, και Παρορμητικότητας μη αναμενόμενα από το αναπτυξιακό επίπεδο του παιδιού, του εφήβου ή του ενήλικα. Η Υπερκινητικότητα, η Απροσεξία και η Παρορμητικότητα, που αποτελούν φυσιολογικά χαρακτηριστικά παιδιών μικρής ηλικίας, βαθμιαία ελαττώνονται καθώς τα παιδιά ωριμάζουν και ενηλικιώνονται. Τα παιδιά όμως με ΔΕΠ-Υ διαχωρίζονται από τους συνομηλίκους τους, εξαιτίας της παρουσίας της τριάδας των παραπάνω συμπτωμάτων, σε βαθμό υπερβολικό, σε σχέση με την ηλικία και το φύλο τους. Η απόκλιση της συμπεριφοράς συχνά επιμένει σε άλλοτε άλλο βαθμό, στην εφηβεία και την ενήλικο ζωή.

Η ΔΕΠ-Υ και η ΥΚΔ είναι σχετιζόμενες διαταραχές, που διαφέρουν ως προς τη βαρύτητα και τον ακριβή κλινικό τους ορισμό. Η ΔΕΠ-Υ όπως ορίζεται από το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειριδίο της Αμερικάνικης Ψυχιατρικής Εταιρείας (Diagnostic and Statistical Manual, DSM-IV)⁴, απαιτεί την παρουσία 6 ή περισσοτέρων συμπτωμάτων από ένα τουλάχιστον τομέα συμπεριφοράς (Απροσεξία ή Υπερκινητικότητα-Παρορμητικότητα). Το DSM-IV, περιγράφει επίσης πέντε υποτύπους της ΔΕΠ-Υ, ανάλογα με το σύμπτωμα που επικρατεί (Τύπος με προεξάρχουσα Υπερκινητικότητα-Παρορμητικότητα, Τύπος με προεξάρχουσα Απροσεξία, Συνδυασμένος Τύπος, Σε μερική Ύφεση και Μη Αλλιώς Προσδιοριζόμενη). Αντίθετα, η ΥΚΔ ορίζεται από τη Διεθνή Ταξινόμηση των Διαταραχών, του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (International Classification of Diseases, ICD-10), και απαιτεί την παρουσία συμπτωμάτων και από τους τρεις τομείς συμπεριφοράς σε περισσότερα από ένα πλαίσια. Η ΥΚΔ περιγράφει λοιπόν μια περισσότερο σοβαρή κατάσταση, υποκατηγορία της ΔΕΠ-Υ, με πρωιμότερη συνήθως έναρξη.

Τα συμπτώματα της Απροσεξίας, Υπερκινητικότητας και Παρορμητικότητας είναι παρόμοια και στις δύο διαταραχές και τείνουν να διαφοροποιούνται ανάλογα με την ηλικία. Καθώς το παιδί γίνεται έφηβος και κατόπιν ενήλικος, τα κύρια συμπτώματα της Υπερκινητικότητας-Παρορμητικότητας μειώνονται, ενώ η Απροσεξία επιμένει. Αργότερα μπορεί να παρατηρηθούν επιπρόσθετες δυσκολίες που σχετίζονται με χαμηλή αυτοεκτίμηση, φτωχή ακαδημαϊκή επίδοση και φτωχές διαπροσωπικές ικανότητες^6,7. Τα χαρακτηριστικά της Απροσεξίας, Υπερκινητικότητας, Παρορμητικότητας σε παιδιά, εφήβους και ενήλικες με ΔΕΠ-Υ παρουσιάζονται στον πίνακα 1.

Παιδιά

Στα παιδιά η Απροσεξία εκδηλώνεται σαν δυσκολία προσήλωσης της προσοχής σε μια συγκεκριμένη εργασία. Κατά τη διάρκεια του αυθόρμητου παιχνιδιού, τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ, αφιερώνουν λιγότερο χρόνο παίζοντας με το κάθε παιχνίδι και αλλάζουν παιχνίδια συχνότερα από ότι είναι αναμενόμενο για την ηλικία τους. Οι γονείς και οι δάσκαλοι αναφέρουν συχνά, ότι τα παιδιά «δεν μπορούν να ολοκληρώσουν την εργασία που τους ανατίθεται», «εύκολα διασπώνται», «δε μπορούν να συγκεντρωθούν». Το σύμπτωμα της Απροσεξίας παρουσιάζεται σε έντονο, δραματικό βαθμό, όταν ζητάμε από το παιδί να συγκεντρωθεί σε μια εργασία που είναι βαρετή και επαναλαμβανόμενη, όπως σχολικά μαθήματα ή μικροδουλειές στο σπίτι.

Ο χαμηλός αυτο-έλεγχος, η απαίτηση για άμεση ικανοποίηση των αναγκών και τα λάθη απροσεξίας είναι τα κυριότερα χαρακτηριστικά της Παρορμητικότητας. Τα παιδιά δυσκολεύονται να περιμένουν τη σειρά τους, είναι λεκτικά αδιάκριτα και ξεκινούν μια εργασία πριν ολοκληρωθούν οι οδηγίες με αποτέλεσμα να κάνουν λάθη. Λόγω της Παρορμητικότητας έχουν περισσότερα ατυχήματα από τους συνομηλίκους τους (Σχήμα 1) και είναι πιθανότερο να προκαλέσουν βλάβη ή να καταστρέψουν την ιδιοκτησία των άλλων. Όσοι δεν είναι γνώστες της διαταραχής χαρακτηρίζουν τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ, σαν άτομα με έλλειψη αυτο-ελέγχου, ανεύθυνα, ανώριμα, αγενή.

Η Υπερκινητικότητα χαρακτηρίζεται από αυξημένη κινητική δραστηριότητα και ομιλία. Τα παιδιά κινούν νευρικά τα χέρια και τα πόδια, στριφογυρνούν στη θέση τους, είναι ανήσυχα και έχουν υπερβολική ή άσκοπη κινητικότητα σε σχέση με την εργασία που κάνουν. Αυτά τα παιδιά περιγράφονται από τους άλλους σαν «να έχουν μοτεράκι», ότι «δε μπορούν να καθίσουν σε ένα μέρος» ή ότι «μιλούν υπερβολικά». Συχνά κάνουν ασυνήθιστους ήχους και γενικά μιλούν υπερβολικά στη διάρκεια του παιχνιδιού ή της εργασίας.

Έφηβοι

Με την είσοδο του παιδιού στην εφηβεία τα κλινικά χαρακτηριστικά της διαταραχής αλλάζουν (βλέπε Πίνακα 1). Η ΔΕΠ-Υ στους εφήβους και τους ενήλικες μπορεί να παρουσιάζεται με διαφορετική συμπτωματολογία.⁷ Είναι απαραίτητο οι ειδικοί να γνωρίζουν τα κύρια συμπτώματα της διαταραχής στην εφηβεία και την ενήλικη ζωή για να μπορούν να τα διαφοροποιούν από τη φυσιολογική εφηβική συμπεριφορά. Η Απροσεξία στους εφήβους με ΔΕΠ-Υ παραμένει επίμονα σαν πρόβλημα. Η αύξηση των ακαδημαϊκών υποχρεώσεων, κάνει φανερή την απόκλιση μεταξύ της ικανότητας του εφήβου για προσοχή και της προσοχής που πραγματικά απαιτείται, οδηγώντας σε χαμηλή σχολική επίδοση. Οι έφηβοι με ΔΕΠ-Υ, αδυνατώντας να αντεπεξέλθουν στις σχολικές υποχρεώσεις τους, παρουσιάζουν σοβαρά προβλήματα επικοινωνίας και γίνονται δύσθυμοι. Οι πιο ήσυχοι έφηβοι μπορεί να θεωρηθούν τεμπέληδες ή με έλλειψη κινήτρου. Στην εφηβεία, καθώς η προσοχή διασπάται συχνά ακόμα και σε φυσιολογικούς εφήβους ιδιαίτερα σε εργασίες που δεν παρουσιάζουν ενδιαφέρον για αυτούς, είναι πολύ σημαντικό να διαφοροποιηθεί αυτή η «απροσεξία», από την ΔΕΠ-Υ. Η διαφορική διάγνωση μπορεί να γίνει με βάση το γεγονός ότι στη ΔΕΠ-Υ, τα συμπτώματα οδηγούν σε σημαντική έκπτωση των ακαδημαϊκών και κοινωνικών δεξιοτήτων⁸. Σε αρκετές μελέτες έχει καταδειχτεί ο αυξημένος κίνδυνος κατάχρησης ψυχοδιεγερτικών ουσιών κατά την όψιμη εφηβεία και τη νεαρή ενήλικο ζωή στα άτομα με ΔΕΠ-Υ. Έχει μάλιστα παρατηρηθεί ότι οι έφηβοι με ΔΕΠ-Υ, έχουν σημαντικά μικρότερο χρόνο μετάβασης από την κατάχρηση ουσιών στην εξάρτηση σε σύγκριση με τους συνομηλίκους τους χωρίς ΔΕΠ-Υ.⁹

Η Παρορμητικότητα στους εφήβους εκδηλώνεται σε πολλές δραστηριότητες, δημιουργώντας αρκετά προβλήματα στο σχολείο, την εργασία, την οικογένεια και τις κοινωνικές σχέσεις. Τα προβλήματα στην κοινωνική ζωή είναι σοβαρά και οδηγούν σε σύγκρουση με το νόμο, ενδο-οικογενειακές συγκρούσεις και σε μερικές περιπτώσεις σε απόπειρες αυτοκτονίας. Επίσης, δεν είναι σπάνιο οι έφηβοι με ΔΕΠ-Υ να εμπλέκονται σε ριψοκίνδυνες σεξουαλικές δραστηριότητες που συνοδεύονται από μεγάλα ποσοστά σεξουαλικά μεταδιδόμενων ασθενειών και ανεπιθύμητης εγκυμοσύνης.

Η Υπερκινητικότητα στην εφηβεία διαφοροποείται ποιοτικά καθώς η υπερβολική κινητικότητα των παιδιών μετατρέπεται σε ένα πιο εσωτερικευμένο και υποκειμενικό αίσθημα ανησυχίας. Αυτό συχνά εκλαμβάνεται από τους άλλους σαν πλήξη ή ανυπομονησία.

Ενήλικες

Η έρευνα για τα συμπτώματα της ΔΕΠ-Υ στους ενήλικες είναι ακόμα σε πρώιμο στάδιο, καθώς οι ενδείξεις της ύπαρξης των συμπτωμάτων βασίζονται κυρίως σε αυτο-αναφορές και όχι σε μελέτες άμεσης παρατήρησης. Παρά το γεγονός ότι η διαταραχή δεν είναι τόσο μελετημένη όσο στα παιδιά, θεωρείται ότι οι ενήλικες με ΔΕΠ-Υ πάσχουν από τα ίδια συμπτώματα Απροσεξίας και Παρορμητικότητας. Οι ενήλικες με ΔΕΠ-Υ αναφέρουν παρόμοια προβλήματα με αυτά των παιδιών, όπως δυσκολία να εστιάσουν την προσοχή τους σε μια συγκεκριμένη εργασία και διασπαστικότητα της προσοχής (βλέπε Πίνακα 1).

Άλλα προβλήματα συμπεριλαμβάνουν παρορμητική σπατάλη χρημάτων, δυσκολίες στην οδήγηση, δυσκολία αναστολής της συναισθηματικής απάντησης και σημαντικά αυξημένο κίνδυνο κατάχρησης ουσιών και σχετικών διαταραχών¹⁰. Οι ενήλικες γενικά παρουσιάζουν λιγότερο έντονη υπερκινητικότητα σε σύγκριση με τα παιδιά, επιμένουν όμως οι άσκοπες κινήσεις και η υπερβολική ομιλία.

Διαφορές φύλου

Τα αγόρια διαγιγνώσκονται με ΔΕΠ-Υ 3-4 φορές συχνότερα από τα κορίτσια¹¹. Το υψηλότερο ποσοστό των αγοριών σε κλινικά πλαίσια μπορεί να εξηγηθεί λόγω της συχνότερης παραπομπής τους καθώς τα αγόρια είναι πιθανότερο να παρουσιάσουν επιθετική και αντικοινωνική συμπεριφορά και συνεπώς να παραπεμφθούν για θεραπεία σε ψυχιατρικό πλαίσιο.

Άλλα προβλήματα συμπεριλαμβάνουν παρορμητική σπατάλη χρημάτων, δυσκολίες στην οδήγηση, δυσκολία αναστολής της συναισθηματικής απάντησης και σημαντικά αυξημένο κίνδυνο κατάχρησης ουσιών και σχετικών διαταραχών¹⁰. Οι ενήλικες γενικά παρουσιάζουν λιγότερο έντονη υπερκινητικότητα σε σύγκριση με τα παιδιά, επιμένουν όμως οι άσκοπες κινήσεις και η υπερβολική ομιλία.

Προκειμένου να ποσοστικοποιηθούν και να εκτιμηθούν οι διαφορές του φύλου στην ΔΕΠ-Υ, πρόσφατα διενεργήθη μια μετα-ανάλυση.¹² Στην μελέτη αυτή δεν βρέθηκαν διαφορές στην Παρορμητικότητα, τις ακαδημαϊκές επιδόσεις, την κοινωνική λειτουργικότητα, τις λεπτές κινητικές δεξιότητες, την εκπαίδευση των γονέων και το ποσοστό γονεϊκής κατάθλιψης ανάμεσα στα δύο φύλα. Βρέθηκε όμως ότι τα κορίτσια με ΔΕΠ-Υ παρουσιάζουν χαμηλότερα επίπεδα Υπερκινητικότητας και εξωτερικευόμενης συμπεριφοράς, αλλά περισσότερα γνωστικά προβλήματα. Αν και στην συγκεκριμένη έρευνα δεν αξιολογήθηκε ο βαθμός του σφάλματος που σχετίζεται με την παράμετρο της παραπομπής, κάποιες από τις διαφορές που βρέθηκαν σχετίζονται με την πηγή παραπομπής: Τα κλινικά δείγματα αγοριών και κοριτσιών, παρουσίαζαν ανάλογα επίπεδα επιβάρυνσης, ενώ στον κοινοτικό πληθυσμό τα κορίτσια παρουσίαζαν χαμηλότερα επίπεδα Απροσεξίας, εσωτερικευόμενης συμπεριφοράς και επιθετικότητας προς τους συνομηλίκους σε σύγκριση με τα αγόρια.

Σε μια πιο πρόσφατη μελέτη που αξιολόγησε τις διαφορές φύλου σε παιδικό πληθυσμό με μεγάλο αριθμό κοριτσιών, οι γονείς και οι δάσκαλοι αξιολόγησαν τα κορίτσια ως έχοντα λιγότερα συμπτώματα.¹³ Στην έρευνα αυτή, βρέθηκαν σημαντικές διαφορές στην Παρορμητικότητα μεταξύ των δύο φύλων, και ιδιαίτερα στα κορίτσια με συν-νοσηρότητα διαταραχής άγχους. Τα ευρήματα αυτά προκύπτουν τόσο από τις βαθμολογίες των γονέων και των δασκάλων όσο και από την επίδοσkhη στο Continuous Performance Test (CPT). Η έρευνα αυτή κατέληξε ότι υπάρχουν σημαντικές διαφορές στη φύση των συμπτωμάτων της ΔΕΠ-Υ μεταξύ των δύο φύλων.

Συν-νοσηρότητα

Η ΔΕΠ-Υ δεν είναι μια μεμονωμένη νόσος και συχνά παρουσιάζεται με άλλες συνοδές ψυχιατρικές καταστάσεις όπως διαταραχές άγχους, κατάθλιψη, διπολική διαταραχή, σωματοποίηση, διαταραχή Tourette, εναντιωτική-προκλητική διαταραχή, μαθησιακές διαταραχές και διαταραχή διαγωγής (Σχήμα 2)14. Η κατανόηση των συν-νοσηρών διαταραχών είναι σημαντική για τη διάγνωση, ιδιαίτερα διότι η συν-νοσηρότητα μπορεί να επηρεάσει τα κύρια συμπτώματα της ΔΕΠ-Υ.



Η συχνότητα των συν-νοσηρών διαταραχών, ποικίλει σημαντικά ανάλογα με τη μελέτη και επηρεάζεται σε μεγάλο ποσοστό από τα χρησιμοποιούμενα εργαλεία, το σχεδιασμό της μελέτης και το μέγεθος του δείγματος. Η συν-νοσηρότητα εξαρτάται επίσης και από την ηλικία, καθώς παιδιά μικρότερης ηλικίας παρουσιάζουν συχνότερα αναπτυξιακή διαταραχή συντονισμού των κινήσεων, εναντιωτική-προκλητική διαταραχή, μαθησιακές διαταραχές, τικς, διαταραχή Tourette και αυτιστικά στοιχεία, ενώ τα μεγαλύτερα παιδιά και οι νεαροί ενήλικες παρουσιάζουν συχνότερα κατάθλιψη, διπολική διαταραχή, κατάχρηση ουσιών και αντικοινωνική διαταραχή της προσωπικότητας. Τα αναφερόμενα ποσοστά συν-νοσηρότητας παρουσιάζονται στηο σχήμα 3.



Η διαταραχή διαγωγής και η εναντιωτική-προκλητική διαταραχή παρουσιάζονται πολύ συχνά στα παιδιά με Υπερκινητικότητα και μακροχρόνιες μελέτες έχουν δείξει ότι η υπερκινητικότητα στα παιδιά του Δημοτικού είναι παράγοντας κινδύνου για ανάπτυξη διαταραχής διαγωγής. Παρ’ όλ’ αυτά, η διαταραχή διαγωγής δεν οδηγεί σε ΔΕΠ-Υ με τον ίδιο τρόπο1. Γενικά με την πάροδο της ηλικίας, παρουσιάζεται μια προοδευτική αναπτυξιακή πορεία της εναντιωτικής-προκλητικής διαταραχής προς διαταραχή διαγωγής.



Το άγχος και οι διαταραχές της διάθεσης παρουσιάζονται συχνά σε ασθενείς με ΔΕΠ-Υ, αλλά σε αντίθεση με τη ΔΕΠ-Υ, παρουσιάζονται συχνότερα σε μεγαλύτερη ηλικία. Μέχρι την Εφηβεία η Κατάθλιψη παρουσιάζεται σε ίδια ποσοστά μεταξύ κοριτσιών και αγοριών, όμως με την ενηλικίωση η αναλογία αυτή ανατρέπεται καθώς τα 2/3 περίπου των περιπτώσεων είναι κορίτσια. Τα παιδιά με συν-νοσηρότητα αγχώδους διαταραχής, ανταποκρίνονται λιγότερο στη θεραπεία με διεγερτικά και γενικά παρουσιάζουν συχνότερα ανεπιθύμητες ενέργειες. Σύμφωνα με την ΜΤΑ μελέτη όμως, έχουν περισσότερες πιθανότητες να ανταποκριθούν σε Θεραπεία Συμπεριφοράς ¹⁵.



Τα τικς παλαιότερα θεωρούνταν ανεπιθύμητη ενέργεια της θεραπείας με διεγερτικά. Έχει όμως αποδειχθεί ότι τα τικς αποτελούν μια συχνή συν-νοσηρή με την ΔΕΠ-Υ διαταραχή, με περίπου το 1/3 των παιδιών με ΔΕΠ-Υ να αναπτύσσουν τικς πριν την έναρξη θεραπείας με διεγερτικά. Τα διεγερτικά φάρμακα είναι απίθανο να χειροτερέψουν τα τικς. Εξαιτίας όμως της ισχυρής συσχέτισης μεταξύ διαταραχής Tourette και ΔΕΠ-Υ (50-80% των παιδιών με Διαταραχή Tourette έχουν ΔΕΠ-Υ), συνιστάται να γίνεται προσεκτικός έλεγχος και αξιολόγηση των τικς και, στις περιπτώσεις που απαιτείται φαρμακευτική αγωγή, αυτό να γίνεται σε συνεργασία με εξειδικευμένο κέντρο.¹

Μάθετε περισσότερα για τα Αίτια της ΔΕΠ-Υ