Επιδημιολογία και Αιτιολογία της ΔΕΠ-Υ

Επιπολασμός

Η ΔΕΠ-Υ είναι η συχνότερη ψυχιατρική διαταραχή της παιδικής ηλικίας και ο επιπολασμός της εκτιμάται στο 3-10% παιδιών σχολικής ηλικίας^16,17. Ο επιπολασμός της ΥΚΔ εκτιμάται στο 1% περίπου των παιδιών, της ίδιας ηλικιακής ομάδας.



Παρά τον μικρό αριθμό μελετών που αφορούν τους εφήβους, τα δεδομένα υποστηρίζουν ότι στο 50% των παιδιών με ΔΕΠ-Υ τα συμπτώματα θα επιμείνουν και στην εφηβεία18. Επιπρόσθετα, μελέτες έχουν δείξει ότι κάποια από τα παιδιά που έχουν διαγνωσθεί με ΔΕΠ-Υ θα έχουν κάποια συμπτώματα και στην ενήλικο ζωή.¹⁰ Από τις 34 εκατομμύρια περιπτώσεις ΔΕΠ-Υ στις ΗΠΑ, Ευρώπη και Ιαπωνία (βλέπε Σχήμα 4), εκτιμάται ότι το 31% είναι ενήλικες (ηλικία >19ετών). Συνεπώς, σε κάποιο ποσοστό ασθενών, η ΔΕΠ-Υ είναι μια δια βίου διάγνωση.

Γενετική βάση της ΔΕΠ-Υ

Αν και η ακριβής αιτιολογία της ΔΕΠ-Υ παραμένει άγνωστη, τα δεδομένα υποστηρίζουν νευρολογικούς και γενετικούς παράγοντες ως τους κύριους υπεύθυνους για τη διαταραχή. Η γενετική βάση της ΔΕΠ-Υ στηρίζεται σε διάφορα ευρήματα (Πίνακας 2) ¹⁹.

• Η ΔΕΠ-Υ είναι συχνότερη στους βιολογικούς συγγενείς των παιδιών με ΔΕΠ-Υ, σε σύγκριση με τους μη βιολογικούς συγγενείς. Για παράδειγμα οι συγγενείς 1ου βαθμού των αγοριών με ΔΕΠ-Υ, έχουν 5 φορές περισσότερες πιθανότητες να διαγνωστούν με ΔΕΠ-Υ, σε σύγκριση με τους συγγενείς μαρτύρων²⁰.
• Μελέτες υιοθεσίας έδειξαν ότι η επίπτωση της ΔΕΠ-Υ είναι μεγαλύτερη σε παιδιά και γονείς που συνδέονται βιολογικά, σε σύγκριση με γονείς και υιοθετημένα παιδιά. Έχουν αναφερθεί υψηλότερα ποσοστά υπερκινητικότητας στους βιολογικούς γονείς υπερκινητικών παιδιών, σε σύγκριση με τους θετούς γονείς υπερκινητικών παιδιών.
• Μελέτες διδύμων έδειξαν ότι υπάρχει μεγαλύτερη επίπτωση της νόσου στους μονοζυγωτικούς σε σύγκριση με τους διζυγωτικούς διδύμους. Μελέτες διδύμων έδειξαν ότι η μέση κληρονομικότητα των συμπτωμάτων της διαταραχής είναι 80% (50-98%).
• O επιπολασμός της Διαταραχής Ελειμματικής Προσοχής - Υπερκινητικότητας (ΔΕΠ-Υ) και της Υπερκινητικής Διαταραχής (ΥΚΔ) εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό, από τα διαγνωστικά κριτήρια που χρησιμοποιούνται.
• Ο επιπολασμός της ΥΚΔ είναι 1% περίπου, ενώ της ΔΕΠ-Υ είναι 3-10%.
• Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις, που υποστηρίζουν την επίδραση γενετικών παραγόντων στην εμφάνιση της ΔΕΠ-Υ (βλέπε Πίνακα 2).
• Οι μοριακές γενετικές μελέτες, ελέγχουν γονίδια όπως τα DAT1, DRD4 και DRD5.
• Μελέτες με νευροαπεικονιστικές μεθόδους εντόπισαν διαφορές σε συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου ασθενών με ΔΕΠ-Υ σε σύγκριση με τους μάρτυρες.

Δεδομένου ότι η θεραπεία της ΔΕΠ-Υ βασίζεται στους αγωνιστές ντοπαμίνης (DA), η έρευνα για τα υπεύθυνα γονίδια έχει επικεντρωθεί σε 2 γονίδια πρωτεϊνών που σχετίζονται με τη δράση της ντοπαμίνης: το γονίδιο του υποδοχέα ντοπαμίνης (DRD4) και το γονίδιο του μεταφορέα ντοπαμίνης (DAT1).



Γονίδιο υποδοχέα Ντοπαμίνης (DRD4)

Αρκετές μελέτες υποστηρίζουν ότι στα παιδιά με ΔΕΠ-Υ, παρουσιάζεται ποικιλομορφία σε ένα από τα DRD4 γονίδια. Υπερ-αντιπροσώπευση του DRD4 σε 7 επαναλήψεις, έχει αναφερθεί σε αρκετές μελέτες σε παιδιά, εφήβους και ενήλικες με ΔΕΠ-Υ και το 29% περίπου των ΔΕΠ-Υ δειγμάτων έχει το αλλήλιο με 7 επαναλήψεις.6 Αν και κάποιες μελέτες δεν υποστηρίζουν τη συσχέτιση μεταξύ ΔΕΠ-Υ και DRD4, μια πρόσφατη μετα-ανάλυση υποστηρίζει ότι υπάρχει μια μικρή αλλά πραγματική συσχέτιση.²¹



Γονίδιο μεταφορέα Ντοπαμίνης (DAT1)

Το γονίδιο αυτό έχει αναφερθεί σε δύο μελέτες παιδιών με ΔΕΠ-Υ. Άλλες όμως μελέτες δεν έχουν κατορθώσει να επιβεβαιώσουν τα αποτελέσματα αυτά. Παρά τα αντικρουόμενα ευρήματα, η σχέση ΔΕΠ-Υ και DAT1 υποστηρίζεται από το εύρημα, ότι το DAT1 σχετίζεται με φτωχή ανταπόκριση στη μεθυλαφαινιδάτη σε παιδιά με ΔΕΠ-Υ²².



Χρειάζεται προσοχή στην ερμηνεία αυτών των ευρημάτων, καθώς οι συγκεκριμένες μελέτες υπολογίζουν την γενετική συνεισφορά στην ΔΕΠ-Υ, μερικών μόνο παραγόντων. Είναι δε απαραίτητη, περαιτέρω έρευνα βασισμένη σε εκτενέστερες μελέτες.²⁰ Εφ’ όσον πολλά παιδιά με ΔΕΠ-Υ δεν έχουν βιολογικούς συγγενείς με τη διαταραχή, και αντίστροφα δεν παρουσιάζουν όλα τα αδέρφια των πασχόντων τη διαταραχή, φαίνεται ότι στους περισσότερους ασθενείς η συνολική επίδραση των γονιδιακών ανωμαλιών αυτών είναι μικρή. Αυτό υποδηλώνει ότι μη-γενετικοί παράγοντες, είναι εξίσου σημαντικοί στην αιτιοπαθογένεια της ΔΕΠ-Υ¹¹. Η πιθανότητα να παρουσιάσει ένα άτομο ΔΕΠ-Υ, είναι αποτέλεσμα βιολογικών και περιβαλλοντικών παραγόντων, γεγονός που ερμηνεύει γιατί κάποια άτομα με βιολογική προδιάθεση δεν αναπτύσσουν ποτέ τη διαταραχή.

Καμιά νευροαπεικονιστική μελέτη δεν παρέχει αποδείξεις ότι βλάβη σε μια από αυτές τις δομές ευθύνεται για την εμφάνιση ΔΕΠ-Υ. Οι δομές που απεικονίζονται στην εικόνα είναι αυτές που έχουν μικρότερο όγκο από το φυσιολογικό και ελαττωμένη μεταβολική λειτουργία στη λειτουργική ΜRΙ. Πιθανότατα οι βλάβες αυτές είναι αποτέλεσμα ανώμαλης ανάπτυξης του εγκεφάλου και όχι εγκεφαλικής βλάβης.

Νευροβιολογία της ΔΕΠ-Υ

Αν και παλαιότερα θεωρούνταν ότι η ΔΕΠ-Υ είναι αποτέλεσμα εγκεφαλικής βλάβης από λοίμωξη, τραύμα ή επιπλοκές στη διάρκεια της κύησης και του τοκετού, τα περισσότερα παιδιά με τη νόσο δεν έχουν ανάλογο ιστορικό. Σε ένα μικρό μόνο ποσοστό των παιδιών η νόσος πιθανά οφείλεται σε εγκεφαλική βλάβη. Μόλις τα τελευταία 10-15 χρόνια η έρευνα άρχισε να υποστηρίζει τη νευροβιολογική προέλευση της ΔΕΠ-Υ.

Οι δομικές απεικονιστικές μελέτες που χρησιμοποιούν Αξονική (CT) & Μαγνητική Τομογραφία (ΜRI) ενοχοποιούν αρκετές περιοχές του εγκεφάλου σε ασθενείς με ΔΕΠ-Υ ως δυσλειτουργικές και συνεπώς υπεύθυνες για τα συμπτώματα. Οι περιοχές που έχουν ενοχοποιηθεί είναι ο μετωπιαίος λοβός, η παρεγκεφαλίδα, το μεσολόβιο και τα δύο βασικά γάγγλια δηλαδή ο κερκοφόρος πυρήνας και η ωχρά σφαίρα (Βλέπε σχήμα 5). Η έρευνα του Εθνικού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας (National Institute of Mental Health, NIMH) στις ΗΠΑ, έδειξε ότι ο κερκοφόρος πυρήνας και η ωχρά σφαίρα είναι σημαντικά μικρότεροι σε παιδιά με ΔΕΠ-Υ σε σύγκριση με τα φυσιολογικά παιδιά.²³ Τα ευρήματα αυτά δεν προκαλούν έκπληξη καθώς οι δύο αυτές εγκεφαλικές δομές συνεργάζονται για το συντονισμό της υποδοχής νευρολογικών ερεθισμάτων από διάφορες περιοχές του εγκεφάλου. Οι περιοχές αυτές παίζουν σημαντικό ρόλο στον έλεγχο των παρορμήσεων καθώς αναστέλλουν τις αυτόματες απαντήσεις προς τον φλοιό. Στην έρευνα αυτή επίσης βρέθηκε ότι τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ έχουν μικρότερο όγκο προμετωπιαίου φλοιού, εύρημα το οποίο συμφωνεί με την άποψη ότι η παρεγκεφαλίδα σχετίζεται με τις εκτελεστικές λειτουργίες όπως επίλυση προβλημάτων, προσοχή, λογική, εκτέλεση αυτεπάγγελτων δοκιμασιών και σχεδιασμό. Οι λειτουργικές απεικονιστικές μέθοδοι έχουν δείξει ότι οι περιοχές αυτές έχουν μειωμένη μεταβολική δραστηριότητα στους ασθενείς με ΔΕΠ-Υ. ²⁴



Οι ερευνητές θεωρούν ότι ο υποκείμενος μηχανισμός που προκαλεί τα συμπτώματα της ΔΕΠ-Υ, είναι η δυσλειτουργία των ρυθμιστικών κυκλωμάτων μεταξύ του προμετωπιαίου φλοιού, των βασικών γαγγλίων και πιθανώς της παρεγκεφαλίδας.²⁵ Οι δομές αυτές του εγκεφάλου επικοινωνούν χρησιμοποιώντας ως ενδιάμεσους νευροδιαβιβαστές την νοραδρεναλίνη (ΝΑ) και την ντοπαμίνη (DA). Το γεγονός ότι αυτά τα κυκλώματα ελέγχονται μέσω ντοπαμινεργικής νεύρωσης από τον μεσεγκέφαλο, συμβαδίζει με τα γενετικά ευρήματα που ενοχοποιούν ντοπαμινεργικούς υποδοχείς και νευροδιαβιβαστές για την αιτιοπαθογένεια της ΔΕΠ-Υ.



Παρ’όλο που δεν έχουν παρατηρηθεί γονιδιακές ανωμαλίες στους υποδοχείς και τους διαβιβαστές νοραδρεναλίνης, σε πληθυσμό με ΔΕΠ-Υ, στοιχεία για το ρόλο της στην αιτιοπαθογένεια της ΔΕΠ-Υ προκύπτουν από μελέτες σε ζώα που δείχνουν ότι μειωμένα επίπεδα νοραδρεναλίνης στον εγκέφαλο προκαλούν υπερδραστηριότητα και παρορμητικότητα.

Μάθετε περισσότερα για τις επιπτώσεις της ΔΕΠ-Υ